TEMPLARIUSZE W POLSCE – a ich kaplica nadal jest pod ziemią?

Program sondażowych badań archeologiczno-architektonicznych – poszukiwania podziemnych reliktów pierwotnej kaplicy templariuszy pw. św. Wawrzyńca w Oleśnicy Małej

Wstęp historyczny

Oleśnica Mała (dawniej Olesnicz, Olesnitz, Oelsen, Olsna Micra, Olsna Minor, Kleinöls). Dobra oleśnickie nadane templariuszom przez księcia śląskiego Henryka I Brodatego miały być wcześniej w posiadaniu wrocławskich augustianów (Grünhagen Reg. I, s. 56). Na Śląsku głównym fundatorem zakonu augustianów był Piotr Włostowic. Fundatorami byli również jego żona Maria i syn Świętosław. Wg Vita sanctae Hedwigis Oleśnicę Małą miał darować zakonnikom krewny Piotra Włostowica Cozebor (Czcibor), (Semkowicz 1884, s. 545, przypis b). Miało się to wydarzyć za
czasów pierwszego opata klasztoru Ogeryusza. Dobra rodu Włostowiców obejmowały m.in. Oławę i okolice. Darowiznę oławskiej osady dokonaną przez Piotra Włostowica opactwu św. Wincentego na Ołbinie potwierdza późniejszy dokument wystawiony w 1149 r. przez księcia Bolesława Kędzierzawego (Irgang 1963, s. 13). W tej okolicy znajdowały się też dobra nadane augustianom. Prawdopodobnie sąsiadowały one bezpośrednio z włościami Piotra. Po uwięzieniu palatyna w 1146
roku przez księcia Władysława II Wygnańca, opiekę nad częścią jego włości mogli przejąć zakonnicy. Kolejny władca mógł dopiero po latach odzyskać skonfiskowane dobra magnata i nadać je rycerskiemu zakonowi. Ślad podobnej akcji weryfikacji granic i rozdziału dóbr augustiańskich i książęcych za czasów Henryka I Brodatego jest znany z okolic góry Ślęży (Korta 1988, s. 87-125). W literaturze przyjmuje się, że sprowadzenie templariuszy na Śląsk nastąpiło pomiędzy 1220 a 1227 r. (Korta 1964, s. 86). Książę Henryk I Brodaty sprowadził na Śląsk templariuszy z komandorii w Bambergu, za pośrednictwem swojego szwagra, biskupa bamberskiego Ekberta. W 1226 r. powstał dokument biskupa Wawrzyńca potwierdzający istnienie komandorii zakonu templariuszy nad rzeką Oławą (Irgang 1987, nr 2, s. 9). Według Vita sanctae Hedwigis, nadanie zakonowi rycerskiemu dóbr śląskich odbyło się za wstawiennictwem księżnej Jadwigi, której dwaj krewni, Fryderyk II hrabia Brenny oraz Teodoryk należeli do zakonu templariuszy. Była to prawdopodobnie pierwsza donacja śląskiego władcy dla zakonu templariuszy. Po niej pojawiły się kolejne wielkie nadania, na zagrożonym ekspansją Marchii, pograniczu księstwa (lub królestwa). W przeciwieństwie do nich przekazanie templariuszom, zagospodarowanych już wcześniej dóbr, w centrum księstwa, w bliskim sąsiedztwie władcy służyły nie tylko gospodarczym celom. W latach 1226 i 1227 biskup Wawrzyniec przekazał zakonowi dziesięciny, należne z otrzymanych majątków (Irgang 1987, nr 2, 3, s. 9, 10). Biskup jako bliski współpracownik księcia Henryka I był mocno zaangażowany w ruch krucjaty przeciw Prusom i w 1218 roku osobiście uczestniczył w wyprawie do Prus. Pomimo braku potwierdzenia można założyć, że rycerze zakonni wspomagali księcia Henryka w krucjacie przeciw Prusom, w 1233 roku. Potwierdzone zostało uczestnictwo templariuszy w bitwie z Tatarami na Legnickim Polu 9 IV 1241 r. (Goliński 1991b, s.17). Znaleźli się też z pewnością, wraz z rycerzami zakonnymi z komandorii rureckiej i z Chwarszczan, w sześćdziesięciotysięcznej armii krzyżowców prowadzonej przez króla Ottokara w 1254 roku (Zientara 1997, s..). Pamiątką tej krucjaty miał być miecz odnaleziony pod Santokiem i przechowywany w dawnym, wrocławskim Kunst und Gewerbe Museum. Mistrz domu oleśnickiego, magister Hermannus de Olesnicz, został po raz pierwszy wymieniony w dokumencie z 25 VIII 1251 roku, wystawionym przez biskupa poznańskiego Boguchwała (Irgang 1987, nr 38, s. 39). W trzynastowiecznej siedzibie komandorii goszczono władców. Świadczy o tym min. dokument, wystawiony przez księcia w 1260 r., sygnowany in Olesniz curia Cruciferorum (Irgang 1987, nr 46, s. 45). W 1288 r. wzmiankowana została w dokumentach kaplica templariuszy w Oleśnicy Małej. (Irgang 1987, nr 65, s. 62). Wcześniejszą datę jej powstania – 1228 r., podaje Henelius (Henel von Hennelfeld 1704, s. 15). Około 1288 r. wzrosła też rola siedziby zakonu w Oleśnicy Małej. W tym samym został wystawiony został w Oleśnicy Małej dokument preceptora domorum milicie Templi per Alemanniam et Slauiam Fredericusa zwanego Siluester a wśród świadków obok komandora z Oleśnicy Małej znajdował się również komendant domu w Lizeniz, brat Jordanus zwany Esbeke, vicepreceptor milicie Templi per Alemanniam et Slauiam. (Irgang 1987, nr 65, s. 62-63). W 1294 roku wystawił w Oleśnicy Małej dokument brat Bertramus commendator per Almania, Bohemia, Polonia et Moravia (Irgang 1987, nr 72, s. 69-70). W 1303 roku wystawia w Leśnicy dokument preceptor per Alemaniam et Slaviam Fredericus de Alvensleben. W 1308 roku komandor oleśnicki Janusius pełnił funkcje preceptora prowincji (Irgang 1987, nr 81, s. 78-79). Komandoria posiadała już w tym czasie własną pieczęć (Gumowski
1966). Oleśnicka siedziba templariuszy i joannitów stanowiła założenie obronne. Współcześni określali ją nazwą curia ale również używali określenia feste hoff, burg i castrum. Pod koniec XIII lub na początku XIV wieku przeprowadzone zostały w komandorii bliżej nieokreślone prace budowlane. Ich śladem mogą być zachowane fragmenty nagrobka lub tablicy fundacyjnej z napisem …AEDIFICAVIT… …(M)DCCC XXX IIIIII KL’AP…1

Komandoria została przejęta przez joannitów w 1314 roku (Grünhagen 1892, nr 3439, s. 272), a w końcu XVII wieku przez zakon kawalerów maltańskich. W 1377 r. komtur joannicki Ziemowit książę cieszyński uzyskał od księcia Ludwika zgodę na lokację w miejscu hofe zur Oelsen – dawnego folwarku templariuszy, nowej wsi dy Olsen. W tym samym dokumencie książę brzeski Ludwik zezwolił na budowę w komandorii oleśnickiej nowego feste hoff (Neugebauer 1924, s. 153). W 1378 roku wybudowano w Oleśnicy Małej m.in. karczmę i 8 domów. W 1530 roku joannici wznieśli we wsi szpital. W części wschodniej powstał również kościół parafialny. Miejscowość posiadała również 3 bramy: Wodną na zachodzie, Karczemną na północy oraz bramę Szpitalną na wschodzie. O przebudowie zamku w końcu XVI wieku świadczą m.in. dwie marmurowe tablice z datami 1593 i 1599 dekorowane herbem komtura Johannesa von Tschetschau Mettich, pełniącego tą funkcję w latach 1584-1614 oraz wzmianka z 1589 roku u Nicolausa Heneliusa (Henel von Hennenfeld 1704, s. 713). W 1678 roku Oleśnica Mała określana została w Urbarium jako miasteczko z 24 domami i 3 bramami. Średniowieczna komandoria była wielokrotnie najeżdżana. Prawdopodobnie uległa zniszczeniu w 1241 roku. W 1438 roku została zdobyta przez husytów, w 1474 przez Polaków. Zachowane detale (m.in. późnogotycki portal dwuramienny) wskazują na przeprowadzone prace remontowo budowlane na przełomie XV i XVI w. W czasie wojny 30. letniej komandorię zdobyli w 1642 roku Szwedzi. Po tym ostatnim najeździe została odbudowana w 1650 roku Barokową
restaurację zamku ukończono w 1702 roku. Prace te zniweczył pożar z 1706 roku. Kolejną odbudowę przeprowadzono do 1711 roku. W trakcie tych prac rozebrano dawną kaplicę i wybudowano nowy kościół pod tym samym wezwaniem, w skrzydle południowym zamku. Na obrazie z 1733 roku oraz na rysunku F. B. Wernera z około 1740 roku, w części północnej i wschodniej widoczne są jeszcze niektóre zabudowania odmienne od obecnych. W 1810 roku nastąpiła sekularyzacja dóbr. W 1814 lub w 1817 król Prus Fryderyk Wilhelm III podarował majątek, wraz z tytułem hrabiowskim,
generałowi Hansowi Davidowi Ludwigowi hr. York von Wartenburg. W XIX wieku przeprowadzono szereg przekształceń budowlanych. W 1817 roku szczątki templariuszy i joannitów zostały przeniesione na cmentarz parafialny. W 1841 opróżniono kryptę rycerzy maltańskich, znajdującą się pod wejściem do istniejącego kościoła. Ostatnią przebudowę, która nadała zespołowi pałacowemu obecną formę przeprowadzono w latach 1904-1905. W skrzydle zachodnim powstała w tym czasie m.in. wieża Zofii.

Stan dotychczasowych badań

Wzmianki o Oleśnicy Małej pojawiały się w literaturze już w XVII i XVIII w. (Lucae 1689, t.I, s. 1705-1713, Henel von Hennefeld 1704 s. 15, Zimmerman 173 – 179, I, s. 63). W XVII wieku opracowany został opis założenia zamkowego który przedstawia stan zamku po odbudowie z 1650 roku. Najstarszy znany widok zespołu komandorii powstał w 1733 roku. Z osiemnastego wieku pochodzą też dwa rysunki autorstwa F. B. Wernera. Pierwsze monograficzne opracowanie zostało opublikowane w latach czterdziestych XIX w. (Stehr C. 1845). W latach dwudziestych i trzydziestych XX w. pisali o templariuszach i joannitach z Oleśnicy m.in. Małej Josef Brier, Paul Neugebauer oraz Karl Eistert (Brier-Tscheplau 1924; Neugebauer 1924, 1927, 1942; Eistert 1932). Podstawę dla prób odtworzenia dawnego wyglądu komandorii stanowił siedemnastowieczny opis lustracyjny, uzupełniony o analizę kilku archiwalnych widoków. Według tego dokumentu na zespół komandorii składał się szereg budowli skupionych wokół czworobocznego dziedzińca podzielonego
murem z dwoma bramkami na dwie części: część rezydencjonalną, południową, skupiona wokół placu zamkowego i część gospodarczą, północną otaczającą dziedziniec kamienny (wyłożony płytami). W południowym skrzydle zamku znajdowała się rezydencja komandora która posiadała od strony dziedzińca galerię krużganka. Do niej od zachodu przylegał budynek z wieżą zegarową, stanowiący główną siedzibę zamkową. Istniał jeszcze budynek poprzeczny (środkowy) zamykający dziedziniec od północy i mieszczący m.in. kancelarie. Murowany, dwupiętrowy zamek kryty był w tym czasie gontem. We wschodniej części placu zamkowego znajdowała się kaplica pw. św. Wawrzyńca. Od północy miał przylegać do niej inny budynek. Na obrazie z 1733 roku oraz na rysunku F. B. Wernera z ok. 1740 r., na dziedzińcu południowym, w części północnej i wschodniej widoczne są zabudowania odmienne od obecnych. Widoczna jest wśród nich prostokątna wieża kryta stromym czterospadowym dachem z krótką kalenicą, być może tożsama z wieżą dzwonnicy starszego kościoła. Obwód zamkowy otoczony był murem (…). Według Neugebauera w 1924 roku przeprowadzono na terenie zamkowym sondażowe badania archeologiczne które potwierdziły istnienie reliktów muru obwodowego i obwałowania oraz zamuliska fos otaczających zamek przynajmniej z trzech stron (…). Przedwojenny stan badań architektonicznych przedstawia zachowany w Herder Institut rzut przyziemia całego założenia dawnej komandorii kawalerów maltańskich w Oleśnicy Małej z próbą chronologicznego rozwarstwienia murów, sygnowany przez Pivodę i Focke (Herder Institut Bildkatalog nr 77562). Brak na nim jednak reliktów architektury średniowiecznej. Po wojnie o Oleśnicy Małej i śląskich templariuszach pisali liczni polscy i niemieccy badacze a wśród nich: Karl Eistert; Mateusz Goliński; Maria Starnawska; EdmundBurzyński i Dagmara Adamska (Eistert 1956, 1971, Goliński 1991, 1, s. 3-30, 1991a, 3, s. 1-13; Starnawska 2011; Burzyński 2007, s. 157-172, 2010, s. 23-41; Adamska 2019). Pierwsze rozpoznanie architektoniczne piwnic założenia przeprowadziliśmy w 2018 roku. W kolejnych latach wykonywane były prace inwentaryzacyjne i badawcze. W 2024 r. zostały rozpoczęte oficjalne badania architektoniczne i archeologiczne w obrębie skrzydła południowego (barokowy kościół pw. św. Wawrzyńca). Prace badawcze są kontynuowane. Pierwotna kaplica pw. św. Wawrzyńca Obiektem istotnym dla zespołu komandorii była kaplica pod wezwaniem św. Wawrzyńca. Według Nikolausa Henela została wzniesiona w 1228 roku. (Henel von Hennenfeld 1704, s. 15). Według cytowanego przez Paula Neugebauera, Urbarium z 1678 roku, dawna kaplica znajdowała się we wschodniej części dziedzińca zamkowego (Neugebauer, 1924, s.). Określana była jako powiązana z zabudową skrzydła wschodniego. Próby rozpoznania rzutu kaplicy nie przyniosły na razie satysfakcjonujących rezultatów, jednak wstępne badania georadarowe wykazały istnienie reliktów murów w obszarze dziedzińca. Na lokalizację kaplicy w tej części dziedzińca wskazują również rozpoznane ostatnio relikty XIV wiecznych murów północnego łącznika lub skrzydła zamku joannitów, odnalezione w obrębie obecnej kaplicy północnej i przedsionka prowadzącego na boczną emporę kościoła. Świątynia została bogato wyposażona w liczne relikwie. Świadczą o tym przywileje odpustowe wystawione przez papieży Honoriusza IV (1285- 1287), Bonifacego VIII (1294 – 1303) i Benedykta XI (1303 – 1304). Około 1302 roku, w kościele zamkowym znajdowały się m.in. relikwie Krzyża Świętego. Wcześniej poświadczone zostały w kaplicy relikwie niewiniątka betlejemskiego (Burzyński 2007, s.163). Cenne relikwie i związane z nimi odpusty pozwalały na podniesienie rangi świątyni i stworzenie z Oleśnicy Małej celu pielgrzymek. Według nowożytnych opisów posiadała sklepione prezbiterium i nakryty stropem korpus. Opis pokrywa się z wyglądem dwóch zachowanych XIII wiecznych kościołów, wzniesionych w dobrach oleśnickich templariuszy, w Jutrzynie (Mergenaw) i Chwalibożycach (Frauenhain), wzmiankowanych w dokumencie z 6 V 1294 r. (Irgang 1987, nr 72, s. 69-70). Ich detal i wystrój wewnętrzny mogą dać wyobrażenie o wyglądzie wnętrza średniowiecznej kaplicy św. Wawrzyńca. Szczególnie bogaty wystrój kamieniarski i ślusarski posiada wzniesiony w pierwszej połowie XIII w. kościół w Jutrzynie. O bogactwie detalu ślusarskiego mogą świadczyć zachowane w tym należącym pierwotnie do komandorii templariuszy kościele, dwa komplety rombowo – wachlarzowych, trzynastowiecznych okuć drzwiowych. Jednak ze względu na przechowywane w niej cenne relikwie i związane z nimi odpusty nie można wykluczyć istnienia w Oleśnicy Małej bogatszej architektury, podobnej do kaplic wznoszonych w podobnym okresie na zamkach wrocławskim i legnickim. Kaplica św. Wawrzyńca przetrwała liczne najazdy: tatarski w 1241 roku, husycki w 1438 roku, polski w 1474 oraz szwedzki w 1642 roku. Spowodowane przez nie zniszczenia i późniejsze remonty mogły wpłynąć na jej przemiany architektoniczne. Ostatecznie kaplica została rozebrana dopiero po pożarze w 1706 roku. W następstwie zniszczeń, w okresie do 1711 roku przeprowadzono odbudowę zespołu komandorii. W trakcie tych prac rozebrano dawną kaplicę a nowy kościół pod tym samym wezwaniem usytuowano w przebudowanym na ten cel, południowym skrzydle zamku. W 1817 roku doczesne szczątki templariuszy i joannitów, wykopane na cmentarzu przy dawnej kaplicy św. Wawrzyńca, zostały przeniesione na cmentarz parafialny w Oleśnicy Małej. W 2025 roku zostało przeprowadzone wstępne bezinwazyjne badanie radarem geologicznym
na terenie dziedzińca południowego. W tym samym roku został zidentyfikowany granitowy, romański portal przeniesiony do skrzydła południowego z rozebranej pierwotnej kaplicy.

Program sondażowych badań archeologiczno-architektonicznych.

Badania będą prowadzone według w oparciu o pozwolenie właściciela terenu i według wskazań i wytycznych zawartych w decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Pierwszy etap badań będzie realizowany w okresie maj-czerwiec 2026 roku. Szacowany czas badań archeologicznych z uporządkowaniem terenu wyniesie około miesiąca. Zgodnie z metodyką i wskazaniami Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków prace w terenie poprzedzi kwerenda archiwaliów, wykonanie dokumentacji fotograficznej i opisowej stanu obiektu, pozyskanie bądź wykonanie planu, wyznaczenie na miejscu badań stałego punktu pomiaru wysokości (repera). W oparciu m.in. o wyniki badań georadarowych planowane jest wykonanie dwóch wykopów sondażowych na terenie skweru przeciętego ciągiem komunikacyjnym, w obszarze działki nr 180/7,
obręb Oleśnica Mała 0019, co zaznaczono na załączonym planie w skali 1:500. Rozplanowanie wykopów zostało dostosowane do warunków terenowych, co powoduje, że będą one miały nieregularny układ. Większy wykop oznaczony na załączonym planie jako nr I będzie miał przybliżone wymiary 4 x 9 x 4,5 x 6 metra, mniejszy oznaczony jako nr II będzie miał 2 x 2 x 2 x 2,5 metra. Szczegółowo lokalizację wykopów przedstawiono to na planie. Ponieważ w miejscu tym nie prowadzono wcześniej badań archeologicznych planowana głębokość wykopów jest trudna do oszacowania i będzie uzależniona od dokonywanych odkryć i ewentualnych nieprzewidzianych przeszkód. Szacujemy, że głębokość maksymalna wyniesie około 4 metry.
Teren badań przed podjęciem prac terenowych zostanie oznaczony taśmą ostrzegawczą i tablicami informującymi o badaniach i ostrzegającymi o głębokich wykopach zgodnie z zasadami BHP.

Głównymi organizatorami badań są:

Fundacja Veroli

Fundacja Muzeum Templariuszy w Chwarszczanach

Autorska Pracownia arch. Macieja Małachowicza.

Projektem badawczym kierują: dr Przemysław Kołosowski (archeolog architektury – historyk) i dr Maciej Małachowicz (architekt).
Zespół badawczy tworzą: dr Przemysław Kołosowski (archeolog), mgr Tomasz Ciasnocha (archeolog), mgr Artur Kurpiewski (archeolog), dr inż. arch. Anna Małachowicz (architekt), dr inż. arch. Maciej Małachowicz (architekt), dr Honorata Rutka (antropolog), prof. dr hab. n. med. Iwona Teul (antropolog).

Badania dotyczą wykonania dwóch sondaży według planu przygotowanego przez dra Macieja Małachowicza. Prace w terenie prowadzone będą ręcznie i w razie trudności z eksploracją w celu usprawnienia prac sprzętem mechanicznym (mała koparka) w okresie do około 2 tygodni, w terminie maj-czerwiec 2026 roku. Roślinność na miejscu badań zostanie zachowana (darń, krzewy) – wysadzona i nasadzona bądź posiana (trawa) ponownie. Ziemia będzie wyrzucana na plandeki i stamtąd po wykonaniu wykopu archeologicznego i dokumentacji wsypywania powrotnie do dołu w celu przywrócenia stanu początkowego.

Celem badań jest odsłonięcie i zadokumentowanie poszukiwanych reliktów murowanych (pozostałości murów ścian i fundamentów) dawnej kaplicy zakonnej templariuszy i związanego z jej istnieniem cmentarza (pozostałości pochówków) oraz rozpoznanie układu stratygraficznego nawarstwień kulturowych związanych z dawnym osadnictwem poprzedzającym zagospodarowanie tego miejsca przez zakon templariuszy (osadnictwo słowiańskie).

Odkrycia dokonane na miejscu zostaną zadokumentowane opisowo, rysunkowo i fotograficznie, a pozyskane zabytki ruchome poddane wstępnej konserwacji, opisane, zinwentaryzowane i przekazane do wskazanego przez WKZ muzeum. Teren po badaniach zostanie uporządkowany i przywrócony do stanu początkowego. Po zakończeniu prac terenowych wykonane zostaną ewentualne analizy specjalistycznepozwalające m.in. na sprecyzowanie chronologii znalezisk oraz dokumentacja końcowa, z której sprawozdanie zostanie przekazane Wojewódzkiemu Konserwatorowi Zabytków i właścicielowi terenu.

autor: sr Przemysław Kołosowski